शुक्लागण्डकी बिकास अवधारणा

 एकराज सिग्देल

शुक्लागण्डकीको उज्जल भविष्यको लागी दिगो बिकासमा आधारित अबधारणा अबलम्बन गर्नु पर्दछ ।  नगरपालिकाको भू-अवस्थिति, भू-बनोट, जैविक बिबिधता, प्राकृतिक श्रोत, सांस्कृतिक सम्पदा, सेती जलाधार र नदि प्रणालीको जगमा पर्यटन, व्यपार, वन तथा कृषिजन्य उद्यमको विकास, प्रबर्धन तथा बजारीकरण गरि शुक्लागण्डकी नगरपालिकालाई सम्बृद्ध बनाउन सकिन्छ । बाघ र गैंडा जस्ता बिश्वबाटै लोप हुँदै गइराखेका बन्यजन्तुहरुको वासस्थान र समुदायमा आधारित जैविक बिबिधता संरक्षणको नमुना क्षेत्र क्रमश: चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र अन्नपुर्ण संरक्षण क्षेत्रको मध्यभाग तथा विश्वमै सु-प्रशिद्ध पर्यटकीय गन्तब्य स्थल लुम्बिनी,चितवन र पोखराको बीचभागमा अवस्थित शुक्लागण्डकी नगरपालिका दिगो पर्यटन बिकासको लागि प्रचुर सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो ।

जलाधारमा आधारित एकीकृत बिकास योजना बनाई स्थानीय जनता, नागरिक समाज, सहकारी संस्था, निजि क्षेत्र र सरकारी निकायको साझेदारी, समन्वय र सहकार्यलाई प्रश्रयदिदै भू-क्षमतामा आधारित भू-उपयोग योजना तयार गरी सो को अधिनमा रही एकीकृत जलाधारको अवधारणामा विकासका गतिबिधी अगाडी बढाएको खण्डमा यसबाट कृषिउत्पादनलाई बढावा दिन सकिन्छ । नगरपालिकाको समग्र भू-भागलाई चार तहमा विभक्त गरि  केन्द्रमा ब्यपारिक क्षेत्र, केन्द्र भन्दा बाहिर दोश्रो तहमा आवाश क्षेत्र, तेश्रो तहमा बन सम्पदामा आधारित उद्यम बिकास र सबैभन्दा बाहिर तहमा अर्थात सबै भन्दा माथिल्लो भू-भागमा ग्रामिण वा पर्या-पर्यटनको बिकास गर्न सकिन्छ। नगरपालिकाको मध्यभागबाट बहने सेती नदीको पानीको सुद्धता मापनलाई शुक्लागण्डकीको समग्र बिकासको सुचाङ्क मानी, हिउदमा बहने पानीको सुद्धतालाई मानकमानि बिकास योजना अगाडी बढाएको खण्डमा यसबाट समग्र शुक्लगण्डकीको बिकासलाई योगदान पुग्दछ ।

बिषयगत योजनाहरु जस्तै जल जमिन तथा बन संरक्षण तथा दिगो सदुपयोग, यातायात गुरुयोजना, रास्ट्रिय भवन संपदा मापदण्ड, पर्यटन योजना, नगर पार्श्वचित्र आदि बनाउने र सबैलाई समेट्ने गरि एकीकृत प्राकृतिक श्रोत ऐन बनाई कार्यान्वयन आबश्यक छ । शुक्लागण्डकीको अर्को महत्वपुर्ण बिकासको आधार पर्यटन हो । शुक्लागण्डकीको भू-अवस्थिति खासगरी, नेपालका प्रमूख पर्यटकीय स्थानहरु  पोखरा, लुम्बिनी र चितवनको केन्द्र भागमा रहेको यो नगरपालिकामा विभिन्न किसिमका पर्यटनउद्योगहरु बिकास गर्न सकिन्छ ।

शुक्लागंडकिमा प्राकृतिक श्रोतमा आधारित एकीकृत नमुना बिकास गर्नका लागि थुप्रै चुनौतीहरु रहेका छन् । प्रमुख चुनौतिहरुमा; १)  ग्रामिण बस्तिबाट सहरतर्फको बसाइसराई, २) अव्यवस्थित बस्ति बिकास तथा सहरीकरण, ३) प्राकृतिक श्रोत खासगरी ढुंगा गुट्टी वालुवा जस्ता खानीजन्य पदार्थको अत्याधिक दोहन, ४) जल, जमिन, हावा तथा ध्वनी प्रदुषण, ५) चितुवा, बाँदर तथा दुम्सी जस्ता बन्यजन्तुहरुबाट मानब तथा कृषिबालीमा दिन प्रतिदिन बढ्दो क्षयीकरण, ६) बन डढेलो तथा जलवायु परिवर्तनका कारण जाने बढी तथा पहिरो, ७) परापुर्बकालदेखि संरक्षण गरिदै आएका पोखरीहरु सुख्दै जानु, ८) प्राकृतिक श्रोतको उत्पादकत्व घट्दै गई मानब स्वास्थ्य तथा अर्थोपार्जनका अवसरहरुको विविधिकरण हुन नसक्नु, र ९) गरिब, महिला, तथा सिमान्तकृत समुदायहरु अर्थोपार्जनको अवसरबाट बन्चित हुनु रहेको छ ।

शुक्लागण्डकीको नगरपालिकाको दिगो बिकास सुनिस्चिताताको लागि केहि ठोस सुझाबहरु यस प्रकार रहेका छन् । १) समुदायमा आधारित फोहोरमैला व्यवस्थापन पद्दती अबलम्बन गरी फोहोरलाई नगरपालिकाको अर्थोपार्जनको प्रमुख श्रोत बनाउने । २) सवारी साधन तथा उद्योगहरुबाट उत्सर्जित फोहोरका कारण जल तथा जमिनमा हुने प्रदुषण न्यूनीकरणका लागि फोहोरको श्रोतमै सुद्धिकरण गर्ने प्राबधान राख्ने, ३) पानीका मुहानहरु संरक्षण गर्ने, ४)  वातावरण लाई पूर्वाधार निर्माणको सुरुवाती चरणमै समाहित गर्ने, ५) वातावरणीय अध्ययन प्रतिबेदनको गुणस्तर तथा कार्यान्वयनको सुनिस्चिताताको लागि बाध्यकारी कानुन बनाउने र कार्यान्वयन गर्ने, ६)  नदिजन्य पदार्थ जस्तै ढुंगा, गिट्टी र वालुवाको उचित व्यवस्थापन गर्ने, ७)  बैज्ञानिक एबं एकीकृत कृषि नीति  (कृषक सुचिकृत, उत्पादनमा जोड, बजारीकरण, सित  भण्डार, हाट बजार संचालन) अबलम्बन गर्ने, ८) स्थानीय पाठ्यक्रममा वातावरण बिषय समाबेस गर्ने,  ९) खुल्ला सार्बजनिक स्थल र नदि तटीय क्षेत्रमा फलफुल तथा घाँस खेतीलाई प्रोत्साहन गर्ने, १०) वातावरणमैत्री क्रियाकलापको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिस्चिताताको लागि अनुगमन संयन्त्र बनाई परिचालन गर्ने, ११) प्राकृतिक श्रोतमा निर्भर सिमान्तकृत समुदाय लक्षित प्राकृतिक श्रोतमा आधारित रोजगार तथा आयआर्जनको अवसर श्रीजना गर्ने, र  ११) वातावरणमैत्री क्रियाकलापको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिस्चितताको लागि सार्बजनिक तथा निजिक्षेत्रको सहकार्यका साथै स्थानिय, प्रदेश र संघको बीच समन्वय र सहजीकरणमा जोड दिनुपर्ने ।  

शुक्लागण्डकी नगरपालिका पारिस्थिकीय प्रणाली, जैविक बिबिधता तथा सांस्कृतिक संपदाको दृस्टीकोणबाट अत्यन्त धनि छ । प्राकृतिक श्रोतबाट मुख्यत चार किसिमका सेवाहरु प्राप्त हुन्छन । पहिलो, मानब जीवनका लागि अत्याबश्यक आधारभूत आबश्यकताका बस्तुहरु - दाउरा, घाँस, काठ आदि को सेवा वातावरण बाट पाइन्छ । त्यसै गरि, सहयोगी सेवाहरु जस्तै माटोको उर्बरा शक्ति, तेश्रो, सांस्कृतिक सेवाहरुपर्दछ ज अन्तर्गत  पर्यापर्यटन, धार्मिक, सांस्कृतिक महत्वका सेवा तथा बस्तुहरु पर्दछन । चौथो तथा अन्तिम सेवा भनेको नियन्त्रणका सेवाहरु हुन् जस अन्तर्गत जलवायु, पानीको सुद्धता कायम गर्ने, बाढी नियन्त्रणगर्ने जस्ता फाइदाहरु पर्दछन । वातावरणीय सेवाको आधारमा स्थानीय, प्रादेशिक, रास्ट्रिय, क्षेत्रीय र भू-मण्डलीय - (दायित्व स्थानीय सरकार, प्रादेशिक सरकार, केन्द्रिय सरकार र अन्तर रास्ट्रिय जगत ) सरकारले यसको संरक्षण को दायित्व लिएका हुन्छन ।

 दिगो विकासमैत्री क्रियाकलापहरु

दिगो पर्यटन बिकासका लागि सहकार्य, सरोकारवालाहरुको बीच सुमधुर संबन्धको बिस्तार र समन्वयको आबश्यकता अपर्दछ । होम्स्टे पर्यटन, जैविकखेति प्रणाली, पर्यटकीय स्थलको बिकास, मिलेनियम पदमार्गको प्रबर्धन एबं बजारीकरण¸तिनखोले दगाम पदमार्गको स्तरोन्नति¸गाछेपानी भलु-भलुे भूजिकोट पदमार्गको बिकास आदि गतिविधिलाई नगरपालिकाले प्राथमिकताका साथ योजनामा राख्ने तथा आबश्यक बजेट बिनियोजन गर्नु आबश्यक छ ।

ढोरवाराही मन्दिर¸तिनखोले देवी मन्दिर¸मक्तिुनाथ च्यवनधाम¸भलुभलुे वाराही मन्दिर¸ज्वालादेवी मन्दिर¸प्रकृति मनकामना¸मनकौरी देवी मन्दिर¸नाम्सीकोट देउराली लगायत धार्मिक पर्यटकीय स्थललाई धार्मिक पर्यटनको गन्तब्य स्थलको रुपमा बिकास गर्नु पर्दछ । त्यसैगरि, शुक्लागण्डकी नगरपालिका तथा गल्यांगनगरपालिका जोड्ने मिलेनियम ट्रेकलाई प्रबर्धन गर्दै सो को आसपासका स्थानीयलाई सांस्कृतिक सम्पदा, उत्तर तर्फका धौलागिरि तथा अन्नपुर्ण हिमालहरुको मनोरम दृश्यावलोकन, प्राङ्गारिकमलमा आधारित खानाको स्वाद, स्थानीय भेष भुषामा सजिएर गरिने संस्कृतिक एबं सांगीतिक कार्यक्रमको अनुभब गरि पर्यटकलाई भरपुर मनोरंजन दिनुका साथै स्थानीयको आम्दानी वृद्धि गर्न सकिन्छ ।

 सामाजिक क्रियाकलाप

खानेपानीका श्रोतहरुको नगरपालिकामा लगत राख्ने तथा खानापानी मुहान संरक्षण समिति दर्ता गर्ने, नगरका मुख्य सडकहरुमा साईकल लेनको व्यवस्था गर्ने, फोहरमैलाको दिगो व्यवस्थापनको लागि व्यवस्थित ल्याण्डफिल साइट वा एकीकृत फोहरमैला व्यवस्थापनको अभ्यास गर्ने, वातावरण सम्बन्धी जनचेतनामुलक कार्यक्रमहरु गर्ने, विद्यालयको वार्षिक कार्यतालिकामा वातावरण सम्बन्धी अतिरिक्त क्रियाकलाप समाबेस गर्ने, नगरपालिका तहमा पर्यटन व्यवस्थापन समितिको स्थापना गर्ने, लगाएतका पर्यटन प्रबर्धनमा सहयोग पुग्ने सामाजिक क्रियाकलाप गर्नुपर्दछ ।

 एक तथ्यांक अनुसार  पोखरामा वार्षिक करिब ३ लाख आन्तरिक पर्यटकले भ्रमण गर्दछन् । लुम्बिनीले करिब ६ लाख आन्तरिक पर्यटक भित्र्याउँछ । छिमेकी चितवनले पनि लगभग २ लाख स्वदेशी पर्यटकलाई आतिथ्यता प्रदान गर्ने गरेको बताइन्छ । अहिलेसम्म रात बिताउनेभन्दा पनि आधा दिने आन्तरिक पर्यटकहरुकै बाहुल्यता छ । त्यस्ता पर्यटकलाई कमसेकम एक रात अन्य सम्भाव्य पर्यटकीय स्थलमा राख्ने व्यवस्था मिलाउन सकियो भने पोखरा तथा चितवन आउने कूल आन्तरिक पर्यटकको औसतमा ५ प्रतिशत पर्यटक तान्न सकिने बलियो सम्भावना छ । यो भनेको वार्षिक करिब १० देखि १५ हजार नेपाली पर्यटक हुन् । दुवैथरी पर्यटकहरु मिलाएर तनहूँले आउँदा ५ देखि १० वर्षसम्ममा वार्षिक करिब ३५ देखि ४० हजार पर्यटक भित्र्याउने क्षमता बढायो भने ती पर्यटकलाई खुवाउने, सुताउने, घुमाउने राम्रो व्यवस्था गर्न सक्छ त यिनै सवालहरुको उचित संबोधनका लागि पर्यटन अघि बढेको हो ।

सन् २०२३ मा नेपालमा करिब १० लाख पर्यटकको आगमन भएको पर्यटन बोर्डबाट प्रकाशित प्रतिबेदनमा उल्लेख छ ।  एक तथ्यांक अनुसार, नेपालमा आएका मध्य ४०% अर्थात ४ लाख  पर्यटकले पोखराको भ्रमण गर्ने गर्दछन । पोखरा भ्रमण गर्ने मध्य १% अर्थात १० हजार पर्यटकलाई शुक्लागण्डकीमा कम्तिमा एकरात बस्ने गरि राख्न सकिने बलियो सम्भावना छ । एक पर्यटक बराबर सालाखाला एक रोजगार हुने गर्दछ । यसरी, १० हजार स्थानीयले रोजगार पाउने सम्भाबना हुन्छ । यसरी, यो उल्लेख्य संख्याको पर्यटकलाई खुवाउने, सुताउने, घुमाउने राम्रो व्यवस्था गर्न सक्यो भने, यसबाट शुक्लागण्डकी नगरपालिकाको अर्थोपार्जनमा उल्लेख्य टेवा पुग्दछ र अन्तत यसबाट शुक्लागंडकिको सम्बृद्धीमा यो कोशे ढुंगा हुन्छ । यसको लागि, बिस्तृत अध्ययनको आधारमा पर्यटकीय गन्तब्य, पर्यटकीय पूर्वाधार, पर्यटकीय सुबिधा, पर्यटकीय आकर्षण, पर्यटकीय गतिबिधि, आदिको बिकास, प्रबर्धन र बजारीकरण गर्नु पर्दछ । यसको लागि, नगरपालिकाले निजि ब्यबसायीहरुसंग एकाकार गर्दै, मानबसंसाधन तथा संसथागत ब्यबस्थापकीय क्षमता वृद्धिमा समेत लगानी गर्नु पर्दछ ।

वातावरणमैत्री क्रियाकलाप

वातावरणमैत्री क्रियाकलाप अन्तर्गत नगरपालिकाद्वारा तर्जुमा गरिएका आयोजनाहरुको वातावरणीय अध्ययन गर्ने, नगर क्षेत्रमा वायु प्रदूषण न्यूनीकरण तथा नियन्त्रणको लागि उपायहरु अवलम्बन गरिनुपर्ने, प्लाष्टिकको झोलाको विकल्पमा वातावरणमैत्री झोलाको प्रबर्धन गर्ने तथा वातावरणमैत्री भौतिक पूर्वाधारलाई बढवा दिने गर्नु पर्दछ ।

प्राकृतिक संरक्षणमैत्री क्रियाकलाप  

त्यसैगरी प्राकृतिक श्रोतको संरक्षण तथा दिगो उपयोग गर्ने, जैविक पार्कहरु निर्माण गर्ने, मापदण्ड अनुरुप ढुङ्गा, गिट्टि, बालुवा तथा माटोको उत्खनन, सङ्कलन, उपयोग, बिक्रि तथा वितरणको व्यवस्था मिलाउने, वनको संरक्षण तथा दिगो उपयोगको लागि आबश्यक नीति निर्माण तर्जुमा गर्ने, पोखरी तथा सिमसार क्षेत्रको लगत राख्ने तथा खानेपानी मुहान संरक्षणका लागि उपभोक्ता समिति गठन गरी संरक्षणका कार्यक्रमहरु अगाडी बढाउने र सार्वजनिक, पर्ती जग्गा, नदीनाला किनाराहरू, खोला उकास क्षेत्रमा वृक्षरोपण वा बिभिन्न सागसब्जीहरुको खेति गर्ने ।

जलवायुपरिवर्तन तथा विपद व्यवस्थापनमैत्री क्रियाकलाप

जलवायुपरिवर्तन तथा विपद व्यवस्थापनमैत्री क्रियाकलाप अन्तर्गत जलवायु परिवर्तन तथा विपद् जोखिमका दृष्टिले बढी संवेदनशिल स्थानहरूको    नक्साङ्कन गर्ने, जलवायु परिवर्तन सम्बन्धी अनुशिक्षण कार्यक्रम संचालन गर्ने, धुवाँरहित सुधारिएको चुल्होको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने, बिजुलीबाट चल्ने सवारी साधनलाई उच्च प्राथमिकता दिने, खाना पकाउन विद्युतीय उर्जाको प्रयोगलाई प्रबर्धन गर्ने, विपदको अवस्थामा तत्काल उद्धारका लागि सुरक्षित स्थल (खुला क्षेत्र) को पहिचान एबं संरक्षण गर्ने क्रियाकलापहरु पर्दछन । त्यसको अलावा, सौर्य उर्जाको प्रयोग, विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा जलवायु अनुकुलन सम्बन्धी नीति तथा कानूनको तर्जुमा, विपद् तथा जलवायु उत्थानशील योजना, र स्वच्छ वैकल्पिक उर्जा (जस्तैः बायोग्यास, सोलार) जस्ता क्रियाकलापहरु यस अन्तर्गत पर्दछन ।

कार्यान्वयन अवधारणा

माथि उलेखित क्रियाकलापहरुको सफल कार्यान्वयन सुनिस्चितताको लागि बिभिन्न उपायहरु अबलम्बन गर्नुपर्दछ ।  अबलम्बन गर्नुपर्ने प्रमुख   कार्यान्वयन अवधारणा अन्तर्गत, १)  नागरिक समाज, निजि तथा सार्बजनिक संघसंस्थाहरु बीच समन्वय र सहकार्य गर्ने, २) श्रोतको उपलब्धता, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता तथा  लाभको समुचित बांडफांड गर्ने, ३) सुशासनकको सिद्धान्त अबलम्बन गर्ने, ४) वातावरणमैत्री क्रियाकलापलाई अभियानको रुपमा संचालन गर्ने, ५) नगरपालिकाको गुरुयोजनाको तयारि तथा कार्यान्वयन गर्ने, ६) वातावरण तथा प्रकृति संरक्षण ऐन,  जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी उपायहरूलाई नीति, रणनीति र योजनाहरूको तर्जुमा गर्ने, ७) जलवायु परिवर्तन, वातावरण तथा विपद व्यवस्थापनका लागि  शाखा / इकाईको स्थापना तथा जिम्मेवार व्यक्तिको व्यवस्था गर्ने, ८) नगरस्तरमा स्थानीय विपद् तथा जलवायु उत्थानशील समिति बनाउने, ९) वडास्तरमा सामुदायिक विपद् तथा जलवायु उत्थानशील समिति बनाउने, १०) विपद् जोखिम न्यूनीकरणको लागि वडास्तरीय स्वयम्‍सेवकहरुको समूह गठन गर्ने, र ११) दिगो पर्यटन प्रवद्र्धनका लागि नीतिहरू तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गर्ने ।

यो लेख स्थानिय पत्रिकामा प्रकाशित भएको थियो

ढोरबाराही क्षेत्रमा योजनाबद्ध विकास प्रारम्भ

एकराज सिग्देल

ढोरेली सेवा समाज काठमान्डौ द्वारा तयार पारिएको ढोरबाराही विकास रणनीतीक योजना (आ.व. २०७६/७७ - आ.व. २०८०/८१) हालै शुक्लागण्डकी नगरपालिकालाई हस्तान्तरण गरि योजनाबद्ध विकासको सुरुवात भएको छ । ढोर क्षेत्रमा जन्म भै एबं बाल्यकाल बिताई हाल देश तथा विदेशलाई कर्मस्थल बनाइ वातावरण, सु-शासन, इन्जिनीरिंग, सामाजिक, आर्थिक, लैंगिक र स्थानीय बिकासका विषयमा विज्ञता हासिल गर्नुभएका विज्ञ समुहद्वारा स्वयंसेवी भावनाबाट प्रेरित भई ढोरेली सेवा समाज काठमान्डौको तत्वावधानमा सहभागितामूलक पद्दति अबलम्बन गरि तयार पारिएको यो दस्ताबेज ढोर क्षेत्रको बिकासको लागी निकै नै सहयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

 तनहूँ जिल्लाको साविक ढोरफिर्दी, फिरफिरे र राईपुर गा.वि.स (जसलाई ढोर क्षेत्र भन्ने गरिन्छ) बाट काठमाडौं आई बसोबास गर्ने ढोरेलीहरू बीच एक आपसमा सहयोग, सद्भाव र समन्वयको माध्यमबाट ढोर क्षेत्रको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, स्वास्थ्य, शैक्षिक तथा वातावरणीय पक्षको एकीकृत विकासमा सहयोग गर्ने उद्देश्यका साथ वि.स २०६४ सालमा ढोरेली सेवा समाज काठमाडौंको स्थापना गरिएको हो । यस संस्थाले स्थापनाकालदेखि नै काठमान्डौ तथा ढोर क्षेत्रमा विभिन्न सेवामूलक,

चेतनामूलक एवं विकासका गतिविधिहरु संचालन गर्दै आएको छ । ढोर क्षेत्रको विकासमा टेवा पुगोस् भन्ने उदेश्यले यो संस्थाद्वारा निर्मित ढोर स्मारिकाका दुई अंकहरु र ढोर विकास अबधारणाको दस्ताबेज यस अगाडी नै प्रकासित भै सकेका छन् । ढोरेली सेवा समाजद्वारा तयार पारिएको यो ढोर बाराही विकास रणनीतिक योजना ढोर क्षेत्रको विकासको लागि तेस्रो महत्वपूर्ण दस्ताबेज हो ।

 गण्डकी प्रदेश, तनहुँ जिल्ला, शुक्लागण्डकी नगरपालिका वडा नं ९ मा ढोरवाराही मन्दिर अवस्थित छ । यो मन्दिरको सबैभन्दा आश्चर्यजनक, रहश्यमय र आकर्षक शक्ति भनेको मुख्यत: यहाँ चल्ने नियमित लहरी हो । हिन्दुहरुको प्रमुख चाडहरु एबं महत्वपूर्ण अवसरहरु जस्तै; नयाँबर्षको शुभारम्भका दिन, बडादशैँ, नवदुर्गा अवधिभर, चैतेदशैँ, श्रीपञ्चमी, बैशाख पूर्णिमा र गुरु पूर्णीमाका दिन विशेष पूजा अर्चनाका लागि दर्शनार्थीको अत्याधिक भिड लाग्ने गर्दछ । भक्तालुहरुले खास गरि बालबालीकाले बोल्न सकुन, सन्तान प्राप्ति होस्, पेशा व्यवसायमा सफलता मिलोस, मनले चिताएका कार्यहरु सिद्दी होस्, प्राकृतिक तथा दैवी प्रकोप नपरोस भने जस्ता मनोकांक्षा राखेर बाराहीदेबीको भाकल गर्ने र मनोकामना पूरा भएपछी मन्दिर परिसरमा गच्छेअनुसार परेवाको जोडी उडाएर, स-साना पाठापाठीको बली दिएर वा नरिवल अक्षता चढाएर पूजा गर्ने प्रचलन छ । निकै प्राचीन मानिने यस मन्दिरमा स्थानीय पूजारीहरुबाट वि.सं.२०२९ सालदेखि नियमित रुपमा पूजा हुँदै आएको छ ।

 ढोरबाराही मन्दिर क्षेत्र भौगोलिक रुपले सुगम, धार्मिक एबं ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट महत्वपूर्ण,र प्राकृतिक स्रोत साधनका दृस्टीकोणबाट संपन्न भएर पनि विकासको दृष्टिकोणले पछाडि परेको छ । ढोरबाराहीको धार्मिक महिमा अपार हुँदाहुँदै पनि यसको पर्यटकीय महत्वको बारेमा यथेस्ट अध्ययन अनुसन्धान, प्रचारप्रसार तथा प्रबर्धन गर्ने कार्य हालसम्म पनि संस्थागत रुपमा हुन सकेको छैन । बाराही मन्दिरको इतिहास तथा मूल्य र मान्यताहरुलाई लिपिबद्ध गरिएको छैन, पर्यटकको बसाइलाई लम्ब्याउने खालका गतिबिधिहरु प्रभावकारी रुपमा अगाडि बढ्न सकेका छैनन् र पर्यटनबाट स्थानीयस्तरमा अर्थोपार्जन हुने खालका क्रियाकलापहरुको तर्जुमा एबं कार्यान्वयन हुन समेत सकेका छैनन् । यस क्षेत्रमा रहेका प्राकृतिक संम्पदाको समेत यथेस्ट मात्रामा उजागार हुन सकेको छैन ।

यसै कुराको जगमा रही आगामी १० बर्ष भित्र ढोरबाराही क्षेत्र नेपालको एक प्रसिद्ध धार्मिक, ऐतिहासिक, सुरक्षित र दिगो पर्यटकीय गन्तब्यको रुपमा स्थापित गर्ने दुरदृस्टिका साथ तयार पारिएको यो योजनाको लक्ष्य ढोरबाराही क्षेत्रको सम्बृद्ध धार्मिक, सांस्कृतिक एबं प्राकृतिक स्रोतहरुको संरक्षण र दिगो उपयोगको सुनिस्चितता गर्दै धार्मिक एबं पर्या-पर्यटनको विकासको माध्यमबाट स्थानीय समूदायको सामाजिक एबं आर्थिक विकासमा टेवा पुर्याउनु रहेको छ । यो लक्ष प्राप्तिको लागि विभिन्न ६ वटा उदेश्यहरु पुरा गर्नुपर्ने हुन्छ । यी उदेश्यहरुमा क) ढोरबाराही क्षेत्रमा विद्यमान प्राकृतिक स्रोतहरुको संरक्षण, ब्यवस्थापन र दिगो उपयोग गर्नु, ख) यस क्षेत्रमा रहेका धार्मिक-सांस्कृतिक महत्वका वस्तु एबं सेवाहरुको संरक्षण गर्नु, ग) पर्यटकीय मागअनुसारका सेवा तथा वस्तुहरुको उत्पादनमा वृद्धि गरी स्थानीय जनताको जिबिको पार्जनमा सहयोग पुर्याउनु, घ) यस क्षेत्रमा उत्सर्जित फोहर मैलाको समुचित ब्यवस्थापन गर्नु, ङ) वातावरणमैत्री पूर्बाधार निर्माणको अवधारणा अनुसार विकास गर्नु, र च) मन्दिर ब्यवस्थापनमा सुशासन कायम गर्नु पर्ने कुराहरु समेटिएका छन् ।

बिभिन्न धार्मिक, सांस्कृतिक चाडपर्वहरु एबं शनिवारको दिनमा गरेर वार्षिक अन्दाजी ६०,००० भक्तालुहरु मन्दिरको पूजा तथा दर्शनको लागि आउँदछन् । यो संख्यालाई आगामी ५ बर्षमा कम्तिमा ५ गुणा बढाउन सकिन्छ, जसबाट स्थानीय अर्थतन्त्रमा उल्लेख्य रुपमा योगदान पुर्याउनुका साथै यस क्षेत्रको धार्मिक एबं जैविक महत्वलाई कायम राख्न सकिन्छ भन्ने अवधारणामा यो योजना बनाइएको छ । जलाधारमा आधारित एकीकृत विकास योजना, मन्दिर वरपर खासगरी माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा बिनायोजनाका गह्रौं उपकरणमा आधारित ग्रामीण सडकलाई निरुत्साहन एबं जंगल र पोखरीहरुको संरक्षण, स्थानिय उत्पादन एबं प्रांगारिक मलमा आधारित खेति प्रणाली, वातावरणमैत्री तथा जलबायु उत्थान्शील विकासका क्रियाकलापहरु, सहश्राब्दि पथलाई बदलिदो परिस्तिथिको कारण पुनरावलोकन गर्नुपर्ने आबश्यकता, जमिनको बनावट एबं भू-उपयोग क्षमताको आधारमा योजनाबध्ध विकास, र आन्तरिक एबं कृषि पर्यटनको प्रबर्धनमा जोड दिनुपर्ने जस्ता विषय यो अवाधाराणामा समेटिएका छन् ।

उपलब्ध समय, श्रोत र साधनको अधिकतम उपयोग गर्दै शुक्लागण्डकी नगरपालिकाको समेत सहभागितामा यो योजना बनाइएको छ । ढोरबाराही क्षेत्रमा स्थलगत अध्ययन भ्रमण, अन्तरक्रिया र काठमान्डौमा रहेका ढोरेलीबाट काठमान्डौमा आयोजित कार्यशाला गोष्ठीहरुमा प्राप्त सुझाबका आधारमा यो पन्चबर्षिय रणनैतिक योजना तयार भएको हो । यसरी स्थलगत अध्ययन एबं संबन्धित सरोकारवालाहरुसंगको अन्तरक्रियाबाट तयार पारिएको रणनीतिक योजनालाई कार्यान्वयन गरेको खण्डमा ढोरबाराही क्षेत्र साँच्चीकै व्यबस्थित र सुबिधा संपन्न धार्मिक एबं पर्यटकीय स्थलको रुपमा विकास गर्न सकिन्छ । त्यस क्षेत्रका मानिसहरुको सामाजिक, आर्थिक अवस्थामा परिवर्तन आउन सक्दछ ।

प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापन, धार्मिक एबं सांस्कृतिक संम्पदाको संरक्षण, सामाजिक-आर्थिक उन्नति, पूर्वाधार विकास, फोहरमैला ब्यबस्थापन, पर्यटन विकास र सुशासन एबं संस्थागत विकास जस्ता विषयगत रुपमा रहेका बिध्यमान अवस्था, चुनौतिहरुको विश्लेषण गर्दै तत् क्षेत्रका रणनीति तथा कार्यनीतिहरु प्रस्तुत गरिएको छ । यस किसिमबाट ढोरबाराही क्षेत्रको योजनाबद्ध विकासको सुरुवात भएको छ । ढोरबाराहीको गुरुयोजना बनाउने उद्देश्य राखेर अध्ययन प्रक्रिया अगाडी बढाइएको भएता पनि अत्याबश्यक सुचना र समयको अभाबमा अहिलेलाई यो रणनैतिक योजना मात्रै बनाइएको छ । भविष्यमा यसको आधारमा बृहत गुरुयोजना बनाउन बाञ्छनिय हुने छ।

२०७६ सालमा स्थानीय पत्रिकामा प्रकासित लेख

शुक्लागण्डकीको संब्रिध्धीको आधार: नदिजन्य पदार्थको ब्यबस्थापनमा सुधार

 एकराज सिग्देल

पृष्ठभूमि

ढुंगा गिट्टी वालुवा शुक्ला गण्डकी नगरपालिकाको संब्रिध्धीको लागि एउटा बलियो आधार हो | यसको उत्खनन् तथा संकलन संबन्धि बिधिलाई लिएर उत्खनन गर्नु पर्छ र पर्दैन भन्ने बिषयमा बहस हुने गरेको छ | वास्तबमा दिगो वातावरणलाई कायम हुने सुनिस्चितता गर्दै उत्खनन तथा संकलन गर्ने पद्दतिलाई अबलम्बन गरेको खण्डमा यसबाट शुक्लागण्डकी नगरपालिकाको पूर्वाधार बिकासमा ठुलो टेवा पुग्नुका साथै राजस्व समेत ब्रिध्धी हुने निश्चित छ | यसको लागि तनहुँ जिल्ला समन्वय समिति मार्फत गराइएको सेती, सुरौदी र क्यांग्दीबाट ढुंगा गिट्टी वालुवा उत्खनन् संबन्धि गरिएको प्रारम्भिक वातावरणीय परिक्षण अध्ययन प्रतिबेदन (IEE) को  कार्यान्वयन गर्नु उपयुक्त हुन्छ |

 ढुङ्गा, गिट्टी, बालुवाको महत्व         

ढुङ्गा, गिट्टी, बालुवा नेपालका स्थानीय निकायहरुका लागि सन् २००० देखि महत्वपूर्ण राजस्वका स्रोत भएका छन् । यस्तो हुनमा स्थानीय स्वायत्त शासन ऐन, २०५५ र स्थानीय स्वायत्त शासन नियमावली, २०५६ को महत्वपूर्ण भूमिका छ, जसले यी स्रोतहरुमाथिको पूरै ब्यवस्थापकीय अधिकार तथा स्वामित्व स्थानीय निकायलाई प्रदान गरेको छ । यसले विकेन्द्रीकरणको आधारमा स्वायत्त अधिकारसम्पन्न स्थानीय निकायहरुलाई यस्ता स्रोतबाट राजस्व परिचालन गरी आफ्नो क्षेत्रको विकास गर्ने, गरिबी घटाउने, सहभागितात्मक सामुदायिक विकास प्रबर्धन गर्नेजस्ता अवसर प्रदान गरेको छ । ढुङ्गा, गिट्टी, बालुवाबाट आउने राजस्व स्थानीय निकायहरुको विकास निर्माणको प्रमुख श्रोत भएता पनि यसको हाल प्रचलनमा रहेको अबैज्ञानिक उत्खनन्, संकलन, प्रशोधन र ढुवानी गर्ने विधिले गर्दा धेरै अवाञ्छनीय वातावरणीय प्रभावहरु परेको पनि पाइन्छ एकातिर भने अर्को तर्फ स्थानीय सरकारको राजस्वमा भारि चुहावट भएको सुनिन्छ । नेपाल अधिराज्यको संविधानले जलाधार, खानी तथा खनिज पदार्थको संरक्षण, आदिलाई स्थानीय तहको अधिकारको रुपमा सूचीकृत गरेको छ । हाल संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय मार्फत ढुंगा, गिट्टी र बालुवाबाट प्राप्त हुने राजस्वको बाडफाड तथा यसको बैज्ञानिक ब्यबस्थापन प्रक्रिया संबन्धमा अध्ययन भैराखेको छ |

 ढुंगा गिट्टी वालुवा निकाल्नु पर्दछ

शुक्लागण्डकी अन्तर्गत सेती, सुरौदी र क्यांग्दी खोलाको विभिन्न घाटबाट बार्षिक १८,९१,०६२ घन फिट ढुंगा गिट्टी बालुवा निकाल्न सकिने आंकडा तत्कालीन जिल्ला बिकास समिति मार्फत इश्बी सम्बत २०१५ मा गरिएको प्रारम्भिक वातावरणीय परिक्षण प्रतिबेदनले (IEE) औल्याएको छ | बिध्यमान नियम अनुसार प्रति घन फिटको रु २ का दरले १८,९१,०६२ घन फिटको बार्षिक जम्मा रु. ३७ लाख ८२ हजार सम्मको आम्दानि जिल्लाले उक्त क्षेत्रबाट उठाउन सक्दछ | ढुंगा गिट्टी वालुवा बिकास पूर्वाधार निर्माणको लागि अत्याबश्य छ, त्यस कारण यसको उत्खनन एबं संकलन गर्नु पर्दछ | भू-क्षय कम हुने गरि निश्चित ठाउँबाट व्यवस्थित तवरबाट ढुंगा गिट्टी वालुवा निकाल्दा यसबाट नदि तटीयक्षेत्रका खेतियोग्य जमिन बचाउन सकिन्छ एकातर्फ भने अर्कोतर्फ नदीको प्राकृतिक वहाव कायम हुन गइ जलचरको बासस्थान समेत सुरक्षित हुन्छ | तसर्थ वातावरणीय प्रभाब मुल्यांकन अध्यनको आधारमा निश्चित क्षेत्रमा निश्चित परिमाण निकाल्न दिनु उपयुक्त हुन्छ | यी नदिजन्य बस्तुको उत्खनन तथा संकलन संबन्धि वातावरणीय  अध्ययन प्रतिबेदनको आधारमा गर्ने हो भने यसबाट दिर्घकालिनरुपमा नगरपालिकाको राजश्व ब्रिध्धीमा टेवा पुग्दछ जसले गर्दा त्यस क्षेत्रका मानिसको जिवनस्तरमा सुधार ल्याउनुको साथै समग्र देशको आर्थिक विकासमा सहयोग पुग्दछ । बगेर जाने गीगिट्टी बालुवालाई गह्रौं उपकरणको कम प्रयोग गरि कच्चा पदार्थ निकाल्दा धेरै स्थानीय युवाले रोजगार पाउने संभावना रहनुका साथै यसबाट वातावरणमा पर्न सक्ने नकारात्मक प्रभावलाई न्यूनीकरणगर्न मद्दत पुग्दछ |

 ढुंगा गिट्टी वालुवा निकाल्न दिनु हुदैन

नदिहरु खासगरी सेतिनदिको पुरानो पुलभन्दा माथिबाट ढुंगा गिट्टी वालुवा निकाल्न दिनु हुदैन भन्ने मत पनि प्रसस्त पाइन्छ र यसका पछाडीको तर्क पनि ममन योग्य छन् | यी मत राख्नेहरुका अनुसार पुरानो पुलभन्दा माथि सुरौदी र सेतीको दोभान नजिकैबाट ढुंगा गिट्टी वालुवा जथाभाबी रुपमा निकालेको खण्डमा पुलभन्दा तलको भाग थप गहिरिन जान्छ र तल्लो नदि तटीय क्षेत्र गुफामा परिणत हुन सक्दछ र अन्तत नदि किनारमा रहेका मानब बस्तीहरु बाढीको जोखिममा पर्नुका साथै तल रहेको पक्कि पुलमा समेत क्षति पुग्न सक्दछ | तसर्थ नदि किनारका बस्ति तथा झोलुंगे पुलभन्दा मुनिको नयाँ पक्कि पुलको सुदुर भविष्य सुनिस्चितता गर्नको लागि पनि ढुंगा गिट्टी बालुवा निकाल्न दिनु हुँदैन | यदी बिध्यमान अवस्थामा रहेको अबैज्ञानिक तवरबाट ढुंगा गिट्टी बालुवा संकलन तथा उत्खनन गर्ने पद्दतिलाई बेलैमा नियमन नगरे अंगारे चौतारा भन्दा उत्तर पूर्वमा अवस्थित सेती र सुरौदिनदीको बिचको भाग थप सांगुरिदै जाने र अन्तत सेतीनदी त्यहीँबाट सुरौदिमा मिसिन सक्ने सम्भावना हुन्छ | यदी त्यस्तो भयो भने सुरौदी नदीले संपुर्ण तिबतियन सरणार्थी वस्तीलाई बगाउन सक्ने जोखिम रहेको छ | तसर्थ ढुङ्गा, गिट्टी, बालुवाबाट आउने राजस्व नगरपालिकाको प्रमुख आय स्रोत हुने भएता पनि यसको हाल प्रचलित उत्खनन्, संकलन, प्रशोधन र ढुवानी गर्ने विधिले गर्दा धेरै अवाञ्छनीय वातावरणीय प्रभावहरु पर्न सक्ने देखिन्छन । यसकारण पनि सेती नदीको ढुंगा गिट्टी बालुवा निकाल्न दिनु हुँदैन |

 प्रारम्भिक वातावरण परिक्षण प्रतिबेदन

नेपाल सरकारको विद्यमान वातावरण संरक्षण ऐन, २०५४ तथा वातावरण संरक्षण नियमावली, २०५४ अनुसार कुनै पनि नदीबाट ढुङ्गा, गिट्टी तथा वालुवा निकाली निकासी गर्नु पूर्व उक्त प्रस्तावको प्रारम्भिक वातावरणीय परिक्षण (IEE) अथवा वातावरण प्रभाव मूल्यांकन (EIA) गर्नु पर्ने हुन्छ । यसै कानुनि प्राबधान अनुसार विद्यमान नदी–मार्गलाई सुरक्षित र सन्तुलन राख्नका लागि तनहूँ जिल्लाको सेती, सुरौदी र क्यांग्दी नदि क्षेत्रबाट दिगो र वातावरणमैत्री रुपले ढुङ्गा, गिट्टि तथा बालुवा (नदीजन्य पदार्थ) उत्खनन तथा संकलन कार्यका लागि प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षणको प्रतिवेदन, बैशाख, २०७१ संघिय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयबाट स्वीकृत भै कार्यान्वयनमा रहेको छ | यस प्रारम्भिक वातावरणीय परिक्षण प्रतिवेदनले सेती नदीका क्याङदी दोभान, कुडीखोलाघाट, तालबेसीघाट, किमलडाडा, हलेदीघाट र कसेरीघाट लगाएत क्षेत्रबाट ढुङ्गा, गिट्टी तथा बालुवा दिगो रुपमा संकलन कार्य गर्दा दैनिक १९८ घनमिटर मात्र संकलन गर्न सिफारिस गरेको छ | यो प्रस्ताव कार्यान्वयन गर्दा नदी कटानी, भू–क्षय जस्ता दैविक प्रकोपहरु निम्तिने सम्भावना ज्यादै न्यून हुनेछ । उत्खनन् कार्यलार्ई वातावरणमैत्री र दिगो बनाउँनको लागि नदीको दायाँ बायाँका भित्री किनारमा कम्तिमा ५ मि. छोडेर मात्र ढुङ्गा, गिट्टी, वालुवा संकलन उत्खनन गरिनु पर्दछ । संवेदनशिल क्षेत्रहरु जस्तै पुल, मन्दिर, वजार र वस्ती दायाँ वायाँ तथा तल माथि कम्तीमा ५०० मिटरसम्म छाडेर उत्खनन गरिनु पर्दछ । नदीको धार नै परिवर्तन हुने गरी श्रोत संकलन नगर्ने, नदीको पानीको सतहभन्दा गहिरो हुने गरी नदी किनारबाट श्रोत उत्खनन नगर्ने जस्ता कार्यहरु उक्त प्रतिबेदनले सिफारिस गरेको छ |

 उपसंहार

ढुंगा गिट्टी वालुवा उत्खनन गर्दा र नगर्दाको यसबाट वातावरणमा पर्न सक्ने फाइदा र बेफाइदा लाई मसिनो ढंगबाट केलाउनु आबश्यक छ र उपयुक्त ढंगबाट श्रोत संकलन तथा उत्खनन् गर्नु पर्दछ | नदिजन्य पदार्थको दिगो ब्यबस्थापनको लागि बिभिन्न उपायहरु बिभिन्न निकायहरुबाट गरिनु आबश्यक छ | केन्द्रिय सरकारले ढुंगा गिट्टी वालुवाबाट प्राप्त हुने राजस्व बाँडफाड संबन्धि नीति तत्काल बनाइनु पर्दछ र साथै दिगो संकलन तथा उत्खनन् प्रक्रिया संबन्धि नमुना निर्देशिका स्थानीय सरकारलाई छिटो भन्दा छिटो उपलब्ध गराइनु पर्दछ | त्यसै गरि शुक्ला गण्डकी नगरपालिकाले ढुङ्गा, गिट्टी, बालुवाको उत्खनन्,संकलन, प्रशोधन, ओसारपसार र बिक्री, वितरणको राम्रो अनुगमन गर्ने संयन्त्र बनाउनु पर्दछ | नगरपालिकाले गर्नुपर्ने अन्य कामहरुमा यस व्यवसायबाट हुने आम्दानीको करिब ३० प्रतिशत खोला नियन्त्रण कार्यमा र वातावरणीय दुष्प्रभाव परेकालाई क्षतिपूर्ति दिनका लागि छुट्याउने नीति बनाउनु आबश्यक छ । नगरपालिकाले तनहुँ जिल्ला समन्वय समिति कार्यालयमा संपर्क गरि सेती, सुरौदी तथा क्यांग्दी नदिमा ढुंगा गिट्टी वालुवा उत्खनन र संकलन संबन्धि भएको IEE अध्ययन प्रतिबेदनको आधारमा ब्यबस्थापन निर्णय गरेको खण्डमा यसबाट वातावरणीय क्षेती न्युन राख्दै धेरै भन्दा धेरै राजस्व उठाउन सकिन्छ | यसतर्फ नगरपालिकाको ध्यान जानु जरुरि छ |

यो लेख स्थानिय पत्रिकामा प्रकाशित भएको थियो